Er. Chhungpuia Renthlei
Senior Technical Officer
NIELIT Aizawl
Internet leh smartphone hmang lo kan awm mang tawh lo. Kan zing thawh rualin phone kan khawih a, kan zan mut dawn thlengin Internet leh social media hmangin khawvel hrang hrang kan thlir thin. Hetianga kan chet velna zawng zawng mit la sawn miah lo a min thlir a kan thil tih leh data min lo chhinchhiah sak vek tu “Google”a awm tih kan ngaihtuah ngai em? Evangin nge min lo chhui (track) a, kan thil tih eng te nge a lo hriat thin le? Engtinnge kan invenhim theih ang?
Senior Technical Officer
NIELIT Aizawl
Internet leh smartphone hmang lo kan awm mang tawh lo. Kan zing thawh rualin phone kan khawih a, kan zan mut dawn thlengin Internet leh social media hmangin khawvel hrang hrang kan thlir thin. Hetianga kan chet velna zawng zawng mit la sawn miah lo a min thlir a kan thil tih leh data min lo chhinchhiah sak vek tu “Google”a awm tih kan ngaihtuah ngai em? Evangin nge min lo chhui (track) a, kan thil tih eng te nge a lo hriat thin le? Engtinnge kan invenhim theih ang?
Google hian englai pawhin a enthla che a, i thil zawng zawng te hi a rukin a lo chhinchhiah vek á¹hin. Smartphone ,Computer leh internet a i thil tih, i duh zawng, i kalna, i awmna,website i tlawh leh i search zawng zawng te, YouTube a i video en leh upload-te, Mobilea i thlalak te hi a hun leh a hmun thlengin a hre thei. I account a pawisa awm zat bakah i pawisa chet kual dan te, i thil lei duh zawng, i thil leina man te, i hriselna dinhmun leh i mut hun thlengin Google hian a lo chhinchhiak vek a, i rilru put hmang leh Vanram i kai tur leh tur loh thleng hian a hre thei vek a nia!
Engtinnge a chhui che?
Google in a chhuina hmanrua leh i data a lakhawm te chu:
1. Android: I phone No, Phone Specification, Contact list, Phone call, SMS, Location .e.t.c
2. Google Chrome: Browser history leh website i tlawh zawng zawng
3. Gemini Activity: AI hmanga I thil zawh leh chhanna zawng zawng
4. YouTube: Video i en leh video i upload zawng zawng
5. GPay : I bank account a pawisa awm zat ,lut leh chhuak zawng zawng.
6. Google Maps: I kalna hmun leh hmun i search zawng zawng.
7. Google Chat/Hangouts: I inbiakna leh thu thawn zawng zawng
8. Google Photos: I thlalak, Mi i tag leh hmun i tag zawng zawng
9. Google Calendar: I hun ruat leh thil tih tur i dah zawng zawng
10. Google Search: I thil zawn zawng zawng
11. Gmail: I email thawn leh i dawn zawng zawng
12. Google Play: Product i zawn leh install zawng zawng.
13. Google Ads: Ads i click leh thil i thil duh i zawn zawng zawng
14. Google Drive: File i upload zawng zawng
15. Google News: News site i chhiar/en tawhte
16. Google Shopping: I thil lei duh zawng zawng
17. Google device products: TV, IoTs .e.t.c I hman dan zawng zawng
18. Smartwatch: BP, Kal thui zawng, mut hilh rei zawng, Engergy lost & gain .e.t.c
19. Third-party Tracking: Google-in a website bakah website dang i tlawh zawng zawng.
Engvangin nge a chhhui che?
Data lakkhawm hi Google business model-a thil pawimawh ber a ni.User chanchin leh duh zawng an hriat avangin Ads hlawhtling tak company tan an tih sak thei.Fakna(Ads)Revenue hi Google sum lakluhna ber a ni. A hmangtu te duh zawng mil turin an in her rem zung zung a, User data hi an services tihchangtlunna hmanrua ber a ni. User activity hi thil dik lo (fraud) leh tihsual palh laka an invenna a ni. I data a khawn khawm hi i mamawh ang zela service á¹ha zawk pek nan a hmang á¹hin. Entirnan, Google Maps-in i kalna hmun a hriat chuan kawng dik leh awlsam zawk a kawh hmuh the che. I thil zawn leh website i tlawhte a hriat hian, i ngaihven zawng leh i mamawh ngei tur fakna (ads) a rawn tilang thei á¹hin. Hei vang hian Google service tangkai tak tak a free-in a hman tir che. YouTube-a i video en tawh hmangin n video dang i duh zawng tur a rawn recommend á¹hin. I search history atangin i thil zawn duh zawng rang takin a hrilh thei che. Nangmah hriatchian nan i chanchin (age, hobbies, interests) a chhinchhiah. I nihna nena inmil turin service a rawn pe thin che.
Dan a bawhchhia em?
Bawhchhe lo. I privacy a chhinchhiah dan leh a hman dan chungchangah hian dan (law) leh inremna (agreement) engemaw zat a hmang. A langsar zual te chu: User Agreement leh Privacy Policy: Google account i siam khan 'Terms of Service' leh 'Privacy Policy' i pawm .Heng inremnaah hian Google-in i data a hman dan tur leh a chhinchhiah dan tur chiang takin a ziak. Data Collection Consent: Google-in i data a khawn hi i phalna thlapa tih a ni. i account settings-atangin i control thei. Khawvel ram hrang hrangah dan a inang vek lo va. Heivang hian Google-in dan (legal framework) a zawm chungchangah pawh hian privacy policy-te hi khawvel pum huapa dan (GDPR, etc.) nen a inmil turin an siam á¹hin.
A thatna leh thatlohna:
Google-in i duh zawng a pe the chei. Ad-aá¹anga sum an hmuh avangin, Google service tangkai tak takte a thlawnin i hman theih phah. Google One hmangin thlalak leh document i backup thei a, awlsam takin i hmu thei.Google-in i activities zawng zawng search history, location, leh email thleng a chhinchhiah vangin hian privacy a bo. Google hi company lian tak ni mah se, data leak leh cybersecurity threat lakah an him vek bik lo. Advertisement tam lutuk te hi a ninawm.
Google Tracking chungchanga hriat tur pawimawh:
I Google Account-ah khan 'Privacy Checkup' a awm a, Google My Activity (myactivity.google.com) ah hian lut la, i thil lo tih tawh leh lo zawn tawh zawng zawng a ruka lo a lo lakkhawm entirnan :- i search history, YouTube watch history, leh location history-tee kha i hmu vek thei ang.I duh duh i delete thei a, a ruka in-auto delete tura ruahmanna pawh i siam thei. Chhinchiah tawh lo tura i duh chuan i off thei bawk.
I data zawng zawng hi Google Takeout (takeout.google.com) hmangin i la chhuak vek thei bawk.Google-in i chanchin hmanga ad a rawn pek á¹hin che i duh loh chuan 'My Ad Center'-ah lutin ad personalization chu i off thei. Gmail a fakna a tihlan iduh loh chuan privacy settings-ah i thlak thei. .I account him zawk nan 'Security Checkup' 2-Step Verification hmang la, i account recovery phone number leh email dik tak dahthin ang che. Google account hmanga app i download / register tawh zawng zawngte enfiah la, i hman tawh loh emaw, i ringhlelh app-te chu access pe suh. Website dang I visit a chhui zel á¹hin hi privacy settings-ah lutin Third-party Tracking i control thei.
A tawp berah chuan Mizo khawtlangin technology hman kan uar chho zel a, a lawmawm rualin kan himna hi kan ngaihpawimawh tel a hun ta hle mai. Kan nitin mimal thuruk (privacy) hi kan ro hlu a nih angin, fimkhur takin i humhalh thiam tlat ang u. Technology hi keimahni min thunun tura siam a ni lo va, keimahni zawkin kan thunun zawk tur a ni. Fimkhurna hi himna bul a ni e.Google hian i phalna thlapin a chhui che a, i data a lakhawm bawk. I phal chin leh phal loh chin thliar thiam ang che. Nangmah venghim theitu pawimawh ber chu nangmah bawk i ni e.
Engtinnge a chhui che?
Google in a chhuina hmanrua leh i data a lakhawm te chu:
1. Android: I phone No, Phone Specification, Contact list, Phone call, SMS, Location .e.t.c
2. Google Chrome: Browser history leh website i tlawh zawng zawng
3. Gemini Activity: AI hmanga I thil zawh leh chhanna zawng zawng
4. YouTube: Video i en leh video i upload zawng zawng
5. GPay : I bank account a pawisa awm zat ,lut leh chhuak zawng zawng.
6. Google Maps: I kalna hmun leh hmun i search zawng zawng.
7. Google Chat/Hangouts: I inbiakna leh thu thawn zawng zawng
8. Google Photos: I thlalak, Mi i tag leh hmun i tag zawng zawng
9. Google Calendar: I hun ruat leh thil tih tur i dah zawng zawng
10. Google Search: I thil zawn zawng zawng
11. Gmail: I email thawn leh i dawn zawng zawng
12. Google Play: Product i zawn leh install zawng zawng.
13. Google Ads: Ads i click leh thil i thil duh i zawn zawng zawng
14. Google Drive: File i upload zawng zawng
15. Google News: News site i chhiar/en tawhte
16. Google Shopping: I thil lei duh zawng zawng
17. Google device products: TV, IoTs .e.t.c I hman dan zawng zawng
18. Smartwatch: BP, Kal thui zawng, mut hilh rei zawng, Engergy lost & gain .e.t.c
19. Third-party Tracking: Google-in a website bakah website dang i tlawh zawng zawng.
Engvangin nge a chhhui che?
Data lakkhawm hi Google business model-a thil pawimawh ber a ni.User chanchin leh duh zawng an hriat avangin Ads hlawhtling tak company tan an tih sak thei.Fakna(Ads)Revenue hi Google sum lakluhna ber a ni. A hmangtu te duh zawng mil turin an in her rem zung zung a, User data hi an services tihchangtlunna hmanrua ber a ni. User activity hi thil dik lo (fraud) leh tihsual palh laka an invenna a ni. I data a khawn khawm hi i mamawh ang zela service á¹ha zawk pek nan a hmang á¹hin. Entirnan, Google Maps-in i kalna hmun a hriat chuan kawng dik leh awlsam zawk a kawh hmuh the che. I thil zawn leh website i tlawhte a hriat hian, i ngaihven zawng leh i mamawh ngei tur fakna (ads) a rawn tilang thei á¹hin. Hei vang hian Google service tangkai tak tak a free-in a hman tir che. YouTube-a i video en tawh hmangin n video dang i duh zawng tur a rawn recommend á¹hin. I search history atangin i thil zawn duh zawng rang takin a hrilh thei che. Nangmah hriatchian nan i chanchin (age, hobbies, interests) a chhinchhiah. I nihna nena inmil turin service a rawn pe thin che.
Dan a bawhchhia em?
Bawhchhe lo. I privacy a chhinchhiah dan leh a hman dan chungchangah hian dan (law) leh inremna (agreement) engemaw zat a hmang. A langsar zual te chu: User Agreement leh Privacy Policy: Google account i siam khan 'Terms of Service' leh 'Privacy Policy' i pawm .Heng inremnaah hian Google-in i data a hman dan tur leh a chhinchhiah dan tur chiang takin a ziak. Data Collection Consent: Google-in i data a khawn hi i phalna thlapa tih a ni. i account settings-atangin i control thei. Khawvel ram hrang hrangah dan a inang vek lo va. Heivang hian Google-in dan (legal framework) a zawm chungchangah pawh hian privacy policy-te hi khawvel pum huapa dan (GDPR, etc.) nen a inmil turin an siam á¹hin.
A thatna leh thatlohna:
Google-in i duh zawng a pe the chei. Ad-aá¹anga sum an hmuh avangin, Google service tangkai tak takte a thlawnin i hman theih phah. Google One hmangin thlalak leh document i backup thei a, awlsam takin i hmu thei.Google-in i activities zawng zawng search history, location, leh email thleng a chhinchhiah vangin hian privacy a bo. Google hi company lian tak ni mah se, data leak leh cybersecurity threat lakah an him vek bik lo. Advertisement tam lutuk te hi a ninawm.
Google Tracking chungchanga hriat tur pawimawh:
I Google Account-ah khan 'Privacy Checkup' a awm a, Google My Activity (myactivity.google.com) ah hian lut la, i thil lo tih tawh leh lo zawn tawh zawng zawng a ruka lo a lo lakkhawm entirnan :- i search history, YouTube watch history, leh location history-tee kha i hmu vek thei ang.I duh duh i delete thei a, a ruka in-auto delete tura ruahmanna pawh i siam thei. Chhinchiah tawh lo tura i duh chuan i off thei bawk.
I data zawng zawng hi Google Takeout (takeout.google.com) hmangin i la chhuak vek thei bawk.Google-in i chanchin hmanga ad a rawn pek á¹hin che i duh loh chuan 'My Ad Center'-ah lutin ad personalization chu i off thei. Gmail a fakna a tihlan iduh loh chuan privacy settings-ah i thlak thei. .I account him zawk nan 'Security Checkup' 2-Step Verification hmang la, i account recovery phone number leh email dik tak dahthin ang che. Google account hmanga app i download / register tawh zawng zawngte enfiah la, i hman tawh loh emaw, i ringhlelh app-te chu access pe suh. Website dang I visit a chhui zel á¹hin hi privacy settings-ah lutin Third-party Tracking i control thei.
A tawp berah chuan Mizo khawtlangin technology hman kan uar chho zel a, a lawmawm rualin kan himna hi kan ngaihpawimawh tel a hun ta hle mai. Kan nitin mimal thuruk (privacy) hi kan ro hlu a nih angin, fimkhur takin i humhalh thiam tlat ang u. Technology hi keimahni min thunun tura siam a ni lo va, keimahni zawkin kan thunun zawk tur a ni. Fimkhurna hi himna bul a ni e.Google hian i phalna thlapin a chhui che a, i data a lakhawm bawk. I phal chin leh phal loh chin thliar thiam ang che. Nangmah venghim theitu pawimawh ber chu nangmah bawk i ni e.

0 Comments